GLP1-middels soos Ozempic word al hoe meer vir gewigsverlies gebruik, en vir die regte pasiënt kan dit enorme gesondheidsvoordele inhou. Minder word egter gepraat oor wat hierdie middels aan ‘n mens se geestesgesondheid kan doen.
In gesprek met Netwerk24 se Klankgolwe-podcast het Dr Melané van Zyl, raadslid van die Suid-Afrikaanse Vereniging van Psigiaters, die komplekse verhouding tussen GLP1-middels, gewigsverlies en geestesgesondheid bespreek – van die sogenaamde “food noise” en gemoedsveranderinge tot selfbeeld, stigma en wie ekstra versigtig moet wees. Haar boodskap is duidelik: dit is nie net die liggaam wat verander nie.
“Jy kan nie iets aan jou liggaam doen, soos om gewig te verloor, en dink jy gaan nie anders wees en jou lewe gaan nie anders wees nie,” het Dr van Zyl verduidelik.
‘n Pad wat twee kante toe loop
GLP1-middels is geregistreer vir tipe 2-diabetes en vir gewigsbestuur by mense met obesiteit – gewoonlik ‘n liggaamsmassa-indeks (BMI) van meer as 30, of meer as 27 wanneer daar ook ‘n verwante toestand soos hoë bloeddruk, slaapapnee, hartsiekte of hoë cholesterol is. Dit is nie bedoel vir iemand wat bloot ‘n paar kilogram voor ‘n troue wil afskud nie. Vir die meeste mense in ‘n gesonde gewigsreeks bly oefening, gesonde kos en leefstylveranderinge die antwoord.
Gewig en geestesgesondheid, verduidelik Dr van Zyl, beïnvloed mekaar in albei rigtings: “Daar’s ‘n pad wat twee kante toe loop.” Vetsug verhoog die risiko vir depressie, angs en ander gemoedsversteurings. Deels is dit die stigma en die impak op ‘n mens se selfbeeld, maar daar is ook ‘n biologiese komponent. Vetsug is ‘n kroniese mediese siekte, gekenmerk deur kroniese laegraadse inflammasie, en vet is metabolies aktiewe weefsel.
Dit werk ook andersom. Onbehandelde depressie kan tot gewigstoename lei – jy beweeg minder, slaap sleg en eet om beter te voel – en baie psigiatriese medikasie veroorsaak ongelukkig ook gewigstoename. “Ons moet albei kante van hierdie verhouding aanspreek,” sê sy.
Wanneer die “food noise” stil raak
Een van die mees bespreekte effekte van hierdie middels is hoe dit die sogenaamde “food noise” stilmaak – daardie aanhoudende gedagtes oor kos en eet. Vir baie mense, sê Dr van Zyl, is dit ‘n enorme verligting om vir die eerste keer in hul lewe nie heeltyd aan kos te dink nie.
Wat ons nog nie weet nie, is presies wat die langtermyn-effek op die brein is. GLP1-reseptore sit nie net in die derms nie, maar ook in breinareas wat te doen het met dopamien, beloning en motivering. Sommige gebruikers beskryf ‘n soort emosionele afplatting – minder opgewondenheid, minder plesier, minder belangstelling in dinge wat hulle voorheen geniet het. Daar word selfs al van ‘n “Ozempic-persoonlikheid” gepraat.
‘n Duidelike verandering in iemand se gemoed moet altyd ernstig opgeneem word, sê Dr van Zyl, maar dit is geen rede vir paniek nie. Nie almal ervaar dit nie, en een teorie is dat sommige mense eintlik “meer genormaliseer” word – meer in lyn met mense wat nooit met kos gesukkel het nie.
Die kuns is om gewone aanpassing van depressie te onderskei, en die verskil lê in die omvang, die duur en die situasie. As jy die lang Sondagmiddagete saam met vriende mis en effens uit pas voel met jou ou roetine, is dit aanpassing; jy geniet steeds jou kinders, jou werk, jou musiek. Depressie is anders. Dit is heeltyd teenwoordig – “jy sien die lewe deur ‘n grys lens” – en dit raak jou slaap, konsentrasie en daaglikse funksionering. Soms bring dit selfs gedagtes dat die lewe nie meer die moeite werd is nie. Dan is professionele hulp nodig.
Luister na die volle gesprek:
Bron: Netwerk24 – Klankgolwe
GLP-1: Maerder lyf, maar wat gebeur met jou kop?
Wanneer die spieël eerste verander
Die treffendste deel van die gesprek gaan oor wat gebeur nadat die gewig afgekom het. Ons selfbeeld is ‘n langstaande storie wat ons vir onsself vertel oor wie ons is, en dit herskryf nie oornag nie. “Dit vat gewoonlik baie psigoterapie en baie tyd om dit te verander,” sê Dr van Zyl. Hoe jy lyk kan vinnig verander, maar die onderliggende idees wat jy oor jouself het, is “baie diep geprogrammeer”.
Ander mense se reaksie voeg nog ‘n laag by. Aanvanklik voel die komplimente wonderlik. Met verloop van tyd kan ‘n moeiliker vraag egter opduik: as ek nog dieselfde mens is, hoekom word ek skielik so anders behandel? Dr van Zyl beskryf iets soos ‘n rouproses – om te verwerk wat jy dalk al die jare verloor het bloot omdat jy anders gelyk het. Selfs ‘n goeie verandering, wys sy uit, is steeds ‘n groot aanpassing, en baie mense het ondersteuning nodig om dit te maak.
‘n Nuwe soort skaamte
Daar is ook ‘n vreemde nuwe stigma. Mense wat voorheen oor hul gewig gekritiseer is, word nou gekritiseer omdat hulle met behulp van medikasie gewig verloor – omdat hulle glo die “easy way out” gevat het. Vir Dr van Zyl is dit dieselfde skaamte met ‘n nuwe naam. “Dit is amper dubbel op ‘n manier, want voorheen was jy nie goed genoeg nie, en nou het jy verander, maar mense sê nog steeds jy is nie goed genoeg nie.”
Eerlikheid, versigtigheid en die gevaar van kortpaaie
Dr van Zyl is die meeste bekommerd oor mense wat tans ‘n eetversteuring het of in die verlede een gehad het, omdat hierdie middels direk op eetlus en eetgedrag inwerk. Pasiënte met depressie of angs, of wat antidepressante gebruik, moet ook mooi dopgehou word. Daarom moedig sy mense aan om heeltemal eerlik met hul dokter te wees voordat hulle begin – oor hul psigiatriese geskiedenis, vorige eetprobleme, alle medikasie (ook oor-die-toonbank-medikasie) en alkohol – selfs al voel dit ongemaklik. Waar daar ‘n eetversteuring, ernstige psigiatriese siekte of selfmoordgedagtes is, behoort geestesgesondheidsondersteuning van die begin af deel van die behandeling te wees.
Omdat GLP1-middels duur is, bekom sommige Suid-Afrikaners dit buite gewone mediese kanale. Dr van Zyl sien drie gevare: niemand evalueer of die medikasie reg is vir jou nie, niemand monitor jou as jou gemoed verander nie, en met namaaksels “weet jy nie altyd wat jy inkry nie”. Dit is juis dan dat sy lewensgevaarlike komplikasies soos pankreatitis sien.
Voordat jy begin
GLP1-middels is nóg ‘n wondermiddel nóg ‘n skurk. Reg gebruik, onder mediese toesig, kan dit ‘n mens se gesondheid en lewenskwaliteit transformeer. Dr van Zyl se raad is om met oop oë te begin: verwag dat jou verhouding met kos, met jou liggaam en met jouself sal verskuif; weet dat gemoedsveranderinge kan gebeur en herken kan word; en moet nooit jou medikasie verander sonder om eers met jou dokter te praat nie. Liggaam en gees is nou verbind – wie vir die een sorg, moet ook na die ander kyk.
Waar om hulp te kry
As jy of iemand wat jy ken sukkel, bied die Suid-Afrikaanse Depressie- en Angsgroep (SADAG) ‘n omvattende webwerf en hulplyne: www.sadag.org
– Hierdie artikel is gebaseer op ‘n onderhoud met Dr Melané van Zyl, raadslid van die Suid-Afrikaanse Vereniging van Psigiaters, op Netwerk24 se Klankgolwe-podcast.
