Hy is in die eerste span, sy foto verskyn gereeld op die skool se sosiale media en daar is al sprake van ‘n beurs. Van buite lyk alles perfek. Die vraag is egter wat al daardie wen hom binne-in kos.
In gesprek met RSG se Monitor het Dr Melané van Zyl, psigiater en raadslid van die Suid-Afrikaanse Vereniging van Psigiaters (SASOP), verduidelik waarom die organisasie vanjaar se Geestesgesondheid-bewusmakingsmaand op die ten-alle-koste-wen-mentaliteit in skolesport fokus. Haar boodskap is duidelik: sport is nie die probleem nie – die boodskap wat kinders daaruit leer, kan wel wees.
“Die probleem kom wanneer wen die enigste maatstaf van sukses word, en as kinders dan begin glo dat hulle nie meer goed genoeg is nie,” het Dr van Zyl verduidelik.
Waarom SASOP nou praat
Dit is nie toevallig dat SASOP hierdie onderwerp gekies het nie. “Ons is bekommerd,” sê Dr van Zyl, en die organisasie wil nie wag tot daar nog baie syfers is voordat die gesprek begin nie. Wat sy al hoe meer sien, is die gevolge van “die baie erge klem op eerstespankeuring, provinsiale deelname, beurse, openbare blootstelling” – druk wat rus op kinders en jong mense wat moet presteer.
Die agtergrond is bekend. Of dit nou rugby of krieket is, kinders skuif na sekere skole om daar sport te speel, en beurse word uitgedeel. Die kommer is so groot dat ‘n prokureur onlangs riglyne opgestel het oor wat basies neerkom op handeldryf in kinders op skolesportvlak.
Tog stel Dr van Zyl dit uitdruklik dat kompetisie op sigself nie die vyand is nie. “Ons wil ook natuurlik beklemtoon dat sport en goeie kompetisie en mededinging nie die probleem is nie,” sê sy.
Wat buite gebeur, en wat binne gebeur
Die kern van haar argument lê in die gaping tussen die kind wat ons sien en die kind wat ons nie sien nie. Van buite is daar net voordele: beurse, geleenthede, opgewonde ouers en afrigters. Sosiale media voeg nog ‘n laag by – ‘n jong atleet word vroeg al ‘n soort openbare persoonlikheid.
Binne-in begin iets anders gebeur. “Jy kry al hierdie voordele, maar binne-in jou begin jy dit internaliseer: dat dit die belangrikste ding is, hoe ek presteer, en my selfwaarde hang af van hoe ek presteer,” verduidelik Dr van Zyl.
Dit is ‘n gevaarlike boodskap vir jong mense wie se persoonlikheid en sterktes nog ontwikkel. ‘n Kind kan steeds uitblink op die sportveld en terselfdertyd reeds die gedagte aanvaar het: “As ek nie wen nie, is ek nie goed genoeg nie.”
Luister na die volledige onderhoud:
Skolesport en die ten-alle-koste-wen-mentaliteit
Die tekens om voor op te let
Omdat prestasie die skade kan verberg, moet ouers verder kyk as die telbord. Dr van Zyl begin altyd by die kind se gedrag. Waarskuwingstekens sluit in:
- verlies aan entoesiasme vir die sport – of, andersom, om nog harder te oefen;
- moegheid, onttrekking en meer geïrriteerdheid;
- veranderinge in slaap- en eetpatrone;
- klagtes oor hoofpyn en maagpyn;
- negatiewe uitsprake oor hulself, soos “ek is niks werd as ek nie wen nie”.
Haar ernstigste waarskuwing gaan oor wat stil-stil kan gebeur. Kinders begin dalk rook, selfs dagga gebruik of selfdoodgedagtes kry – “en dit gebeur half in die stilte”. Sulke skade, sê sy, is nie maklik om te sien nie.
“My kind presteer dan nog”
Sommige ouers, onderwysers en afrigters sal vra hoekom daar ingegryp moet word as ‘n kind steeds presteer en geleer word om ‘n wenner te wees. Dr van Zyl se antwoord is genuanseerd. Die geleenthede is wonderlik, en niemand wil dit wegneem nie. “Inteendeel, ons wil dit bevorder, en ons wil almal sterker maak, né, om dit te kan hanteer.”
Die doel is dus nie minder sport nie, maar beter ondersteuning rondom sport – sodat kinders die druk kan dra sonder dat dit hul selfwaarde opeet.
Wat grootmense kan doen
Ouers moet eerstens die ruimte skep vir hul kinders om met hulle te praat. Die verantwoordelikheid lê egter nie net by die huis nie. Afrigters en skole moet volgens Dr van Zyl ook “die geestesgesondheid-deel inbring” – plekke skep waar daar gereeld na kinders gekyk word, veral wanneer hulle nie vir die span gekies word nie of ‘n besering opdoen. Juis op sulke oomblikke maak ‘n vroegtydige gesprek die grootste verskil.
‘n Praktiese eerste stap vir ouers: vra by jou kind se skool of daar sielkundige ondersteuning is wat spesifiek aan die sport gekoppel is.
Wen, maar nie ten alle koste nie
Sport kan kinders dissipline, veerkragtigheid en vriendskap leer. Dit kan hulle egter ook leer dat hul waarde net so goed is as hul laaste prestasie. Die verskil lê by die grootmense rondom hulle. Wanneer ouers, afrigters en skole die kind agter die prestasie raaksien – en hulp soek sodra iets nie reg voel nie – word sport weer wat dit veronderstel is om te wees: ‘n plek om te groei, nie ‘n toets wat jy elke week kan druip nie.
Waar om hulp te kry
As jy of iemand wat jy ken sukkel, bied die Suid-Afrikaanse Depressie- en Angsgroep (SADAG) ‘n omvattende webwerf en hulplyne: www.sadag.org
– Hierdie artikel is gebaseer op ‘n onderhoud met Dr Melané van Zyl, raadslid van die Suid-Afrikaanse Vereniging van Psigiaters, op RSG se Monitor.
